Nieważność testamentu

Nieważność testamentu


Według polskiego prawodawstwa testament musi być ważnie sporządzony, a zatem musi spełniać wszelkie wymogi ważności czynności prawnej (art. 58 k.c.) oraz wymogi ustalone w przepisach prawa spadkowego. Stąd też przy ocenie ważności testamentu należy wziąć pod uwagę przepisy dotyczące zdolności testowania (art. 944 k.c.), wad oświadczenia woli przy testamencie (art. 945 k.c.), formy testamentu (art. 949-958 k.c.), treści testamentu (na przykład art. 962 zd. 1, art. 964, 923 § 1 zd. 2 k.c.), formy rozrządzenia (art. 9811 i n. k.c.). Nieważność testamentu, w którym ustanowiono spadkobiercę, rodzi najdalej idące skutki prawne, zmienia porządek dziedziczenia po zmarłym (zob. A. Kidyba (red.) Kodeks cywilny. Komentarz, t. IV. Spadki, Warszawa 2007).

Ustawodawca wskazuje, że sporządzić testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych, a zdolność tę ocenia się w chwili sporządzania testamentu. Testament jest nieważny z kolei, gdy sporządzony został w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści oraz pod wpływem groźby.

Stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli może być rozumiany wyłącznie, jako sytuacja i stan, w których całkowicie wyłączona jest swoboda powzięcia decyzji. Swobody tej nie wyłącza sugestia osób trzecich (postanowienie SN z dnia 21 kwietnia 2004 r., III CK 523/02, Lex nr 585812, postanowienie Sądu Okręgowego w Słupsku z dnia 5 lipca 2013 r., IV Ca 311/13).

Dla przyjęcia, że testament sporządzono pod wpływem błędu, bez znaczenia pozostaje to, czego błąd dotyczył- treści testamentu czy pobudek jego sporządzenia. Wystarczy, że w danych okolicznościach jest błędem subiektywnie istotnym (zob. J. Kremis, K. Górska (w:) E. Gniewek, Komentarz, s. 1561), czyli prowadzi do ustalenia, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu o określonej treści. O tym, czy błąd spadkodawcy jest istotny, decyduje ocena konkretnego wypadku, przy uwzględnieniu wszelkich okoliczności, dokonywana wyłącznie w kategoriach subiektywnych spadkodawcy (błąd powinien stanowić przyczynę sprawczą sporządzenia testamentu). Nie ma natomiast znaczenia na gruncie art. 945 § 1 pkt 2 k.c., czy spadkodawca oceniał dany stan faktyczny obiektywnie, czy nie (postanowienie SN z dnia 29 października 2003 r., III CK 325/02, Lex nr 602262).

Z groźbą jako wadą oświadczenia woli przy testamencie mamy do czynienia wówczas, gdy po stronie testatora powstaje stan obawy, pod wpływem którego sporządza on testament, tj. składa określone oświadczenie woli, przy czym stan ten ma poważny, chociaż niekoniecznie wyłączny wpływ na decyzję testatora (M. Pazdan (w:) K. Pietrzykowski, Komentarz, t. II, s. 1077-1078).

W razie wątpliwości, co do charakteru dokumentu sporządzonego przez osobę zmarłą, zdaniem A. Kidyby, należy przyjąć, że ustalenie, czy dokument został sporządzony przez spadkodawcę z wolą nadania mu charakteru testamentu, balansuje na granicy ustaleń faktycznych i wniosków prawnych (zob. A. Kidyba (red.) Kodeks cywilny. Komentarz, t. IV. Spadki, Warszawa 2007). Do sfery ustaleń faktycznych zaliczyć należy sprecyzowanie formy i treści dokumentu oraz okoliczności jego powstania, stanowiących przesłanki oceny prawnej, czy dokument ten jest, czy nie jest testamentem. Elementem oceny prawnej jest wnioskowanie z poczynionych ustaleń o woli autora dokumentu w momencie jego sporządzania (post. SN z dnia 4 września 2008 r., IV CSK 190/08, Lex nr 465601).

W uzasadnieniu postanowienia SN z 29.06.2010 r. stwierdza się, że „w przypadku zakwestionowania woli testowania, na ustalenie, czy spadkodawca miał animus testandi może mieć wpływ zachowanie się spadkodawcy po sporządzeniu własnoręcznego oświadczenia, które ma być uznane za testament. Nie bez znaczenia jest również ocena stosunków osobistych spadkodawczyni z jego spadkobiercami” (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2010 r., III CSK 293/09).


Publikacja nie stanowi porady prawnej i ma charakter wyłącznie informacyjny.

Publikacja objęta ochroną praw autorskich Kancelarii BW Lawyers.